✓ ۱. چروکیدگی و جمع‌شدگی بافت (Tissue Shrinkage)

ظاهر بافت: کوچک شدن نمونه، ایجاد فضاهای خالی غیرطبیعی بین اجزای بافت یا جدا شدن بافت از استروما و ساختارهای اطراف.

علت‌های محتمل: فیکساسیون نامناسب، آب‌گیری سریع یا نامتناسب، شرایط نامناسب پروسس و تغییرات طبیعی ناشی از آماده‌سازی بافت.

راهکار: بررسی فیکساسیون، غلظت و ترتیب الکل‌ها و برنامه پروسس؛ مقایسه با نمونه‌های کنترل. فضاهای رتراکشن به‌تنهایی اثبات‌کننده پروسس نامناسب نیستند.

✓ ۲. فشردگی و له‌شدگی بافت (Crush Artifact)

ظاهر بافت: فشرده شدن سلول‌ها، کشیدگی یا تغییر شکل هسته‌ها و محو شدن معماری طبیعی بافت.

علت اصلی: فشار پنس، دستکاری جراحی، فشار هنگام نمونه‌برداری یا فشردگی بافت پیش از فیکساسیون.

راهکار: کاهش فشار مکانیکی هنگام برداشت و انتقال نمونه و استفاده از ابزار مناسب. این آرتیفکت معمولاً مستقیماً به تیشوپروسسور نسبت داده نمی‌شود.

✓ ۳. شکنندگی و خردشدن بافت (Brittle Tissue)

ظاهر بافت: خرد شدن لبه‌ها، شکستن بافت هنگام برش، جدا شدن قطعات کوچک و از دست رفتن پیوستگی معماری بافت.

علت‌های محتمل: آب‌گیری یا شفاف‌سازی بیش از حد، قرارگیری طولانی در پارافین داغ، فیکساسیون نامناسب یا ماهیت ذاتی بافت.

راهکار: بازبینی زمان مراحل و دمای پارافین، بررسی معرف‌ها و مقایسه برنامه مورد استفاده با پروتکل اعتبارسنجی‌شده.

✓ ۴. نفوذ ناقص پارافین (Incomplete Infiltration)

ظاهر بافت: حفره‌های نامنظم، قسمت‌های نرم درون بافت، جدا شدن قطعات هنگام برش و ناتوانی در تهیه برش پیوسته.

علت‌های محتمل: باقی ماندن آب یا الکل، شفاف‌سازی ناقص، زمان ناکافی نفوذ پارافین یا ضخامت زیاد نمونه.

راهکار: بررسی زنجیره Dehydration، Clearing و Infiltration؛ کنترل ضخامت بافت و کیفیت پارافین.

✓ ۵. اتولیز و تخریب ساختمان سلولی (Autolysis)

ظاهر بافت: محو شدن جزئیات هسته‌ای، کاهش وضوح مرز سلول‌ها، از بین رفتن تدریجی معماری طبیعی و کاهش کیفیت تشخیص.

علت اصلی: تأخیر در فیکساسیون و نفوذ ناکافی فیکساتیو به بخش‌های داخلی نمونه.

راهکار: فیکساسیون سریع و مناسب، برش نمونه‌های بزرگ به ضخامت مناسب و استفاده از حجم کافی فیکساتیو. اتولیز پیشرفته معمولاً با پروسس مجدد قابل برگشت نیست.

✓ ۶. سفت‌شدن بیش از حد بافت (Excessive Hardening)

بافت در میکروتوم به‌سختی بریده می‌شود و احتمال ایجاد برش‌های ناهموار افزایش می‌یابد.

علل: آب‌گیری شدید، پروسس طولانی، فیکساسیون نامناسب یا ویژگی ذاتی نمونه.

اقدام: بررسی زمان پروسس و شرایط حرارتی؛ از افزایش زمان یا دما بدون بررسی علت خودداری کنید.

✓ ۷. تورم یا تغییر حجم غیرطبیعی بافت (Tissue Swelling)

افزایش حجم یا فاصله غیرعادی بین اجزای بافت ممکن است دیده شود.

علل: تغییرات ناشی از فیکساسیون، تماس با محلول‌های نامناسب یا انتقال نامتناسب بین معرف‌ها.

اقدام: نوع و ترتیب معرف‌ها و سازگاری آن‌ها با پروتکل بررسی شود؛ تورم به‌تنهایی نشانه اختصاصی یک مرحله نیست.

✓ ۸. ایجاد فضاهای خالی در بافت چربی

آدیپوسیت‌ها در برش پارافینی معمولاً به‌صورت فضاهای روشن یا خالی دیده می‌شوند؛ این ظاهر تا حد زیادی طبیعی است، چون چربی در پروسس روتین استخراج می‌شود.

مشکل واقعی: تغییر شکل شدید، پارگی، از بین رفتن معماری یا نفوذ ناقص پارافین.

اقدام: بررسی فیکساسیون و برنامه اختصاصی بافت چربی؛ اگر حفظ خود لیپیدها لازم است، روش دیگری مانند برش منجمد ممکن است مناسب‌تر باشد.

✓ ۹. پروسس ناهمگون؛ حاشیه مناسب و مرکز نامناسب

حاشیه نمونه کیفیت قابل قبولی دارد اما مرکز آن نرم، متراکم یا دارای جزئیات نامناسب است.

علل: ضخامت زیاد نمونه، نفوذ ناکافی معرف‌ها یا برنامه نامناسب برای بافت متراکم.

اقدام: بررسی ضخامت اولیه، مدت مراحل و نوع نمونه؛ از کاهش ضخامت نمونه در نمونه‌برداری‌های بعدی طبق دستورالعمل آزمایشگاه استفاده کنید.

✓ ۱۰. پارگی و ایجاد سوراخ در برش (Tearing and Holes)

بخش‌هایی از بافت در برش از بین می‌روند یا به‌صورت حفره و پارگی دیده می‌شوند.

علل: نفوذ ناکافی پارافین، بافت شکننده، کلسیم یا مواد خارجی، تیغه آسیب‌دیده و اشکال در برش‌گیری.

اقدام: ابتدا بررسی کنید که حفره در خود بافت وجود دارد یا هنگام میکروتومی ایجاد شده است؛ سپس مراحل پروسس و وضعیت تیغه بررسی شوند.

✓ ۱۱. ایجاد شکاف بین اجزای بافت (Tissue Clefting)

شکاف‌هایی میان اپی‌تلیوم و استروما یا بین ساختارهای مختلف دیده می‌شوند.

علل: رتراکشن ناشی از فیکساسیون و پردازش، جدایی طبیعی بافت یا آسیب مکانیکی.

اقدام: بررسی تکرارپذیری در نمونه‌های مشابه و مقایسه با ظاهر ماکروسکوپی؛ هر شکاف میکروسکوپی الزاماً آرتیفکت نیست.

✓ ۱۲. کاهش کیفیت رنگ‌پذیری سیتوپلاسم

سیتوپلاسم کم‌رنگ، ناهمگون یا متفاوت از نمونه‌های کنترل دیده می‌شود.

علل: فیکساسیون نامناسب، آسیب بافتی، تغییرات معرف‌های رنگ‌آمیزی یا تفاوت در ضخامت برش.

اقدام: مقایسه با کنترل رنگ‌آمیزی و بررسی ضخامت برش، فیکساسیون و کیفیت رنگ‌ها. پروسس نامناسب یکی از چند علت احتمالی است.

✓ ۱۳. افت وضوح هسته‌ها

کروماتین نامشخص، هسته‌های کم‌رنگ یا از دست رفتن جزئیات هسته‌ای مشاهده می‌شود.

علل: اتولیز، فیکساسیون نامناسب، ضخامت نامناسب برش یا مشکل رنگ‌آمیزی.

اقدام: بررسی نمونه پیش از پروسس، کنترل فیکساسیون و ارزیابی رنگ‌آمیزی؛ اتولیز قابل توجه با اصلاح رنگ‌آمیزی برطرف نمی‌شود.

✓ ۱۴. تغییر شکل غدد و ساختارهای ظریف

غدد، مجاری یا ساختارهای لوله‌ای ممکن است فشرده، جمع‌شده یا نامنظم دیده شوند.

علل: فشار هنگام برداشت، رتراکشن، پروسس نامناسب یا برش‌گیری نامطلوب.

اقدام: مقایسه معماری بافت با نمونه‌های کنترل و بررسی مراحل برداشت، فیکساسیون، قالب‌گیری و میکروتومی.

✓ ۱۵. خشک‌شدن نمونه پیش از فیکساسیون

سطح بافت ممکن است خشک، کدر یا دارای تغییرات سلولی غیرقابل برگشت شود.

علت: قرار گرفتن نمونه در معرض هوا پیش از تثبیت مناسب.

اقدام: انتقال سریع نمونه به فیکساتیو مناسب و جلوگیری از تأخیر. تیشوپروسسور نمی‌تواند آسیب ناشی از خشک‌شدن قبلی را برگرداند.

✓ ۱۶. فشردگی بافت در زمان برش (Compression Artifact)

سلول‌ها و بافت به‌صورت کشیده یا فشرده دیده می‌شوند و برش ممکن است موج‌دار باشد.

علل: تیغه کند، تنظیم نامناسب میکروتوم، دمای نامناسب بلوک یا پارافین نامناسب.

اقدام: پیش از تغییر برنامه تیشوپروسسور، تیغه، زاویه برش، دمای بلوک و تنظیمات میکروتوم را بررسی کنید.

✓ ۱۷. ایجاد خطوط پله‌ای یا لرزش در برش (Chatter)

خطوط موازی و متناوب در بافت دیده می‌شوند.

علل: سختی بیش از حد بافت، بلوک سرد یا نامناسب، تیغه آسیب‌دیده یا لرزش میکروتوم.

اقدام: بررسی سختی بافت، وضعیت بلوک، تیغه و دستگاه برش. اگر این آرتیفکت در چند نمونه پس از یک ران دیده شود، پروسس نیز باید ارزیابی شود.

✓ ۱۸. جداشدن لایه‌های اپی‌تلیال یا ساختارهای ظریف

اپی‌تلیوم ممکن است از بافت زیرین جدا شود یا در زمان برش آسیب ببیند.

علل: رتراکشن، شکنندگی، آسیب مکانیکی، نفوذ ناکافی پارافین یا ویژگی ذاتی نمونه.

اقدام: بررسی اینکه جدایی در نمونه‌های متعدد و مستقل تکرار می‌شود یا خیر؛ در صورت تکرار، فیکساسیون و پروسس بررسی شوند.

✓ ۱۹. آسیب بافت استخوانی و مغز استخوان

خردشدن ترابکول‌ها، افت جزئیات سلولی یا دشواری برش‌گیری دیده می‌شود.

علل: دکلسیفیکاسیون نامناسب، نمونه ضخیم، فیکساسیون ناکافی یا پروسس نامناسب پس از دکلسیفیکاسیون.

اقدام: نوع و زمان دکلسیفیکاسیون، ضخامت نمونه و برنامه پروسس را بررسی کنید. تیشوپروسسور به‌تنهایی جایگزین دکلسیفیکاسیون نیست.

✓ ۲۰. از دست رفتن قطعات کوچک بافت

بخش‌هایی از بیوپسی کوچک یا قطعات ظریف در لام نهایی وجود ندارند.

علل: خروج نمونه از کاست، پارگی بافت، دستکاری نامناسب یا فقدان بافت در مراحل قالب‌گیری و برش.

اقدام: کاست، بسته شدن درپوش، روش مهار نمونه‌های کوچک، سبد و سوابق قالب‌گیری را بررسی کنید. اگر احتمال گم‌شدن یا جابه‌جایی نمونه وجود دارد، بررسی هویت نمونه ضروری است.

مرحله ۱: محل ایجاد آرتیفکت را مشخص کنید

آیا آسیب در بررسی ماکروسکوپی وجود دارد، در بلوک پارافین مشخص می‌شود یا فقط هنگام برش و رنگ‌آمیزی دیده می‌شود؟

مرحله ۲: الگوی آسیب را بررسی کنید

آسیب یک نمونه، یک نوع بافت، یک سبد یا تمام نمونه‌های یک ران است؟ آسیب گسترده بیشتر احتمال وجود عامل مشترک را مطرح می‌کند.

مرحله ۳: سوابق و معرف‌ها را بررسی کنید

نوع و ضخامت نمونه، زمان فیکساسیون، برنامه دستگاه، زمان تعویض معرف‌ها، وضعیت الکل و شفاف‌کننده و دمای پارافین را بررسی کنید.

مرحله ۴: اصلاح را کنترل‌شده انجام دهید

ابتدا علت محتمل را با شواهد تأیید کنید؛ سپس برنامه یا معرف را طبق روش اجرایی آزمایشگاه اصلاح و نتیجه را با نمونه کنترل مقایسه کنید.